स्थायी शिक्षकको रूपमा शिक्षण पेसा सुरु गरेको एक दशक पुग्नै लाग्दा मनमा अनौठो डर उत्पन्न भएको छ।सेवा प्रवेश गर्दा यस्ता समस्या पनि भोग्नु पर्ने हुन सक्छ भनेर कल्पना पनि गरेको थिइन। हामीले शिक्षण सुरु गर्दाको समय र अहिलेको समयमा धेरै नै परिवर्तन आएको छ।परिवर्तन स्वाभाविक प्रक्रिया भए पनि बालबालिकाको स्वभावमा आएका परिवर्तनहरू अस्वाभाविक र अकल्पनीय देखिन्छन्।यो लेखले शिक्षक तथा अभिभावकहरूमा झनै त्रासको वातावरण सिर्जना गर्ने त होइन भन्ने प्रश्न पनि मनमा उठिरहेका छन्।यद्यपि एक जना शिक्षकको रूपमा यति समय बिताइसकेको र लामो समयदेखि विद्यालयको प्रशासनिक नेतृत्वको अनुभवलाई समेटेर यो महत्त्वपूर्ण विषयमा चर्चा गर्ने प्रयास गरेको छु।

केही समयअघि मेरो आफ्नै विद्यालयका कक्षा ६ र कक्षा ८ मा पढ्ने दुई जना होनहार विद्यार्थीहरूले ज्यान गुमाए। यो खबर सुन्दा मनमा जुन पीडा र छटपटी भयो, शब्दमा व्यक्त गर्न सम्भव नहोला। केवल मोबाइल चलाउन नपाएको वा परिवारमा सानो खटपट भएको निहुँमा जीवन नै त्याग्ने यो प्रवृत्तिले हाम्रो समाज कता जाँदै छ भन्ने एउटा भयानक दृश्य प्रस्तुत गरेको छ। आखिर किन हाम्रा बालबालिकाहरू यति कमजोर र आवेग प्रेरित बन्दै छन् भन्ने प्रश्न धेरैको मनमा उठिरहेको होला।यसै सन्दर्भमा,वर्तमान समयमा देखिएको भयावह अवस्थाका विषयमा यहाँ चर्चा गर्ने प्रयास गरिएको छ।

*आत्महत्या*को भयावह चित्र

नेपाल प्रहरीको आर्थिक वर्ष २०८०/८१ को तथ्याङ्क हेर्ने हो भने वर्षभरिमा ७,२२१ जनाले *आत्महत्या* गरेका छन्, जसमा उल्लेख्य सङ्ख्या बालबालिका र किशोर किशोरीको छ।नेपालमा मात्र नभएर छिमेकी देश भारतमा पनि कोभिड-१९ पछिको समयमा अस्वाभाविक रूपमा *आत्महत्या* गर्नेको सङ्ख्या बढिरहेको छ।औसतमा दैनिक २८ जना विद्यार्थीहरूले आत्महत्याको बाटो रोज्नु आफैमा डरलाग्दो परिदृश्य हो।भारतीय मनोचिकित्सक डा. निरजा पाण्डेका अनुसार बालबालिकाहरूमा तनाव व्यवस्थापन तथा मानवीय संवेग नियन्त्रणको विषय अहिलेको अवस्थामा सबैभन्दा जोखिमपूर्ण स्थितिमा छ।तत्कालीन आवेशका कारण धेरैले ज्यान गुमाइरहेको उनको बुझाइ छ।नेपालको सन्दर्भमा प्रविधिको बढ्दो प्रयोगलाई *आत्महत्या*को प्रमुख कारणहरू मध्ये एक मानिएको छ।नागरिक दैनिकमा प्रकाशित लेखमा प्रेमनारायण भुसाल भन्छन्, “अहिलेका बालबालिकाहरू मोबाइलमा समय बिताउन मन पराउँछन्।बालबालिका मात्रै होइन प्रौढहरू समेत प्रविधिको लतमा छन्।जसका कारण परिवारमा एकर्काका भावना साटासाट गर्ने वातावरण बिस्तारै हराउँदै गएको छ।परिणामस्वरूप बालबालिकाहरू परिवारको भन्दा इन्टरनेटमा भेटिने पात्रहरूसँग नजिकिन पुगेका छन्”। मनोचिकित्सक डा. रवि शाक्यले एउटा अन्तर्वातामा भन्नु भएको छ, “बालबालिकालाई सानैदेखि मोबाइलको लत लाग्दा उनीहरूमा धीरता हराउँदै गएको छ। मोबाइल खोस्दा उनीहरूमा देखिने withdrawal symptoms लागु औषध प्रयोगकर्ताको जस्तै हुन्छ। उनीहरूले तत्कालको रिसलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैनन् र क्षणिक आवेगमा प्राण त्याग्छन्"।

'कपीक्याट' सुसाइडको प्रभाव

सामान्य बुझाइमा प्रविधिले दुनियाँलाई जोड्नुपर्ने हो।सामाजिक सञ्जालले त हामीलाई झनै नजिक बनाउनु पर्ने हो।केही हदसम्म यस्तै भएको पनि होला।तर आजकल सामाजिक सञ्जाल र मिडियामा *आत्महत्या*का समाचारहरू अतिरञ्जित भएर आउँछन्।विषेश गरी YouTube मा आउने सामाग्रीहरूमा प्रयोगकर्ताहरूको ध्यान तान्नका लागि यस्ता समाचारहरूलाई सनसनीपूर्ण बनाएर प्रस्तुत गरिन्छ। समाज शास्त्री डेभिड फिलिप्सले यसलाई 'कपीक्याट सुसाइड' भनेका छन्। जब एउटा बच्चाले *आत्महत्या* गरेको समाचार आउँछ, तनावमा रहेको अर्को बच्चालाई "मलाई गाह्रो हुँदा यो पनि एउटा सजिलो बाटो रहेछ" भन्ने भ्रम पर्छ। समाचारले सचेतनाभन्दा बढी उक्साहट पैदा गरिरहेको त छैन भन्ने प्रश्न टड्कारो छ।हामीले कसैको *आत्महत्या* पश्चात सामाजिक सञ्जालमा व्यक्त गर्ने श्रद्धाञ्जलीलाई कुनै उत्सव जस्तो गरी प्रस्तुत गरिरहेका त छैनौँ भन्ने प्रश्न पनि गम्भीर चुनौती बनेर उभिएको छ।अझै गम्भीर भएर एउटा प्रश्न गरौँ, “Are we unknowingly glorifying self-killing”?

मानसिक स्वास्थ्यलाई बेवास्ता नगरौँ

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको तथ्याङ्क अनुसार विश्वका हरेक चार जना मध्ये एक जनामा मानसिक स्वास्थ्य सम्बन्धी समस्या हुन्छ।यो तथ्याङ्क क्रमशः बढिरहेको छ।सामाजिक प्राणी भनेर आफूलाई चिनाउने मानिस बिस्तारै एक्लिन चाहेको देखिन्छ।अहिलेको समयमा त झन् प्रविधिको बढ्दो प्रयोगले मानिस यान्त्रिक बन्दै गएको छ।विशेष गरी अहिलेका बालबालिकाहरूमा दया,माया,करुणा जस्ता सामान्य मानवीय व्यवहारहरू हराउँदै गएको देखिन्छ।विद्यालयको सन्दर्भमा हेर्दा शरीरको हेरचाहका विषयमा हामीले बालबालिकाहरूलाई पढाइरहेकै हुन्छौँ।व्यक्तिगत सरसफाइका विषय पनि पाठ्यक्रममा महत्त्वका साथ समेटिएका छन्।तर मानसिक स्वास्थ्यका विषयमा हाम्रो पाठ्यक्रम मात्र होइन हामी शिक्षकहरू र हाम्रो सामाजिक चेत अझै पनि बेवास्ता नै गर्नुपर्छ भन्ने दृष्टिकोणबाट ग्रसित छ।सामुदायिक विद्यालयमा पढ्ने अधिकांश बालबालिकाहरूको परिवारमा साक्षरताकै अवस्था कमजोर छ भने परिवारबाट मानसिक स्वास्थ्य सम्बन्धी परामर्श पाउने अपेक्षा गर्नै परेन।हामी शिक्षकहरूले पनि बालबालिकाहरूलाई कक्षामा प्रवेश गरिसकेपछि बालबालिकाहरूले कस्तो महसुस गरिहरेका छन् भनेर कमैले सोध्ने गरेका छौँ होला।बरु नतिजा राम्रो देखाउने नाममा यति अङ्क त जसरी पनि ल्याउनु पर्छ भनेका छौँ होला।अभिभावकले विद्यार्थीको नतिजालाई प्रतिष्ठाको विषय बनाएर अनावश्यक बोझ थपिदिएका पनि हुन सक्छन्।राम्रो गर्न खोज्दाखोज्दै हामीले विद्यार्थीको मनोविज्ञान र उनीहरूको मानसिक अवस्थाको बारेमा बेवास्ता गर्दा थप समस्या निम्त्याइरहेका पो छौँ कि? हामी सबै जना सचेत हुन जरुरी छ।

अब के गर्न सकिएला त?

आजकल शिक्षकहरू भन्छन्, “विद्यालयमा बालबालिकासँग बोल्न डर लाग्ने अवस्था छ।केही गलत पो बोलिन्छ कि भनेर सचेत हुनुपर्ने अवस्था छ। विद्यार्थीलाई केही भनूँ कतै उसले अप्रिय निर्णय लिने त होइन? नभनूँ विद्यार्थी बिग्रँदै छ”। यो त्रास शिक्षक वृत्तमा फैलिरहेको छ।अवस्था विकराल भए पनि यो सङ्कटबाट बाहिर निस्कनु त पर्ने नै छ।अहिलेको अवस्थामा यो सङ्कटबाट बाहिर निस्किन एउटा व्यक्ति वा संस्थाको प्रयासले मात्र सम्भव छैन।

अभिभावकले के गर्न सक्नुहोला? हाम्रा अधिकांश अभिभावकहरू शिक्षित हुनुहुन्न तर अनुभवी हुनुहुन्छ।जीवनका अनेक उतारचढाव भोगेर आउनुभएको छ।दुखमा संयम गुमाउनु हुँदैन भनेर बुझ्नुभएको छ।बालबालिकालाई सम्झाउनु पर्ने यत्ति नै हो।अभिभावकले आफ्ना कथा सुनाउनु पर्छ।आफूले जीवनमा आइपरेका बाधाहरू कसरी पार लगाइयो भनेर बालबालिकाहरूलाई बुझाउन जरुरी छ।सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा बालबालिकाहरूलाई सुनिदिन पर्ने छ।उनीहरू कस्तो महसुस गर्दै छन् भनेर बुझ्नु पर्ने छ। अहिलेका अवस्थामा सहानुभूतिपूर्ण भन्दा पनि समानुभूतिपूर्ण संवादको खाँचो छ।सुझबुझपूर्ण निर्णयको खाँचो छ।त्यसैले बालबालिकासँग यथेष्ट संवाद गर्ने प्रयास गर्नुहोस्।समयअनुसारका परिवर्तनलाई आत्मसात् गर्नुहोस्।यति गरे मात्र पनि बालबालिकाहरूलाई अप्रिय कदम चाल्नबाट रोक्न सकिन्छ।

शिक्षकको भूमिका के हुने भन्ने विषयमा अनेक तर्क हुन सक्छन्।दुखको कुरा नजानिँदो हिसाबले शिक्षकहरू आत्महत्या दुरुत्साहनको जोखिममा छौँ।तर हामीले यस्ता अनेक जोखिम पार लगाएका छौँ।अहिलेको लागि हाम्रा आफ्नै शैलीको लेखाजोखा गर्ने र समायानुकुल परिवर्तन गर्ने बाहेक हामीसँग अर्को विकल्प नै छैन।समस्या छन् भनेर पेसा छोडेर भाग्न मिल्दैन/सकिँदैन।

हामी शिक्षकले सबै कुरा जानेका हुँदैनौँ।विद्यार्थीले पनि सबै कुरा जान्दैनन्।नजान्नु स्वाभाविक कुरा हो।सञ्जय दत्तको बायो पिक सञ्जु मा एक जना पात्र कमलेशले सुनिल दत्त (परेश रावल) लाई भन्छन्, “आफ्नो छोरालाई सम्झाउनुस् कि It is okay to be ordinary (साधारण देखिनुमा कुनै खराबी छैन)।हामीले विद्यार्थीलाई नतिजाका लागि अनावश्यक दबाब दिनुको सट्टा उनीहरूको सिकाइमा ध्यान केन्द्रित गर्नु जरुरी छ।सिकाइ राम्रो भयो भने नतिजाका विषयमा चिन्ता गर्नु पर्दैन।सबै विद्यार्थी असाधारण क्षमता लिएर आएका हुँदैनन्।जो साधारण छन् उनीहरूले साधारण भएकोमा हीनताबोध नगरुन्।जो पढाइमा अब्बल छन् उनीहरूले शैक्षिक उपलब्धिलाई सब थोक नठानुन्।पढाइमा सफल विद्यार्थीले जीवनमा अनेक असफलता भोग्न सक्छ भनेर बेलैमा सचेत गराएन भने उसले अचानक आइपर्ने असफलता पचाउन नसक्ने अवस्था आइपर्न सक्छ।

स्थानीय सरकारहरूले शिक्षामा गर्न सक्ने ठाउँहरू धेरै छन्।राम्रै गरिरहेका पनि छन्।अहिलेको अवस्थामा पालिकाको नतिजा कति प्रतिशत आयो भन्ने हिसाबकिताब भन्दा बालबालिकाहरू कस्तो मानसिकतामा छन् र शिक्षकहरूको मनोबल कस्तो छ भनेर बुझ्न तर्फ ध्यान दिनु जरुरी छ।विद्यालयमा गएर विद्यार्थीका समस्या सुन्ने र समाधान गर्ने प्रयत्न गर्न आवश्यक छ।मानसिक रूपमा स्वस्थ शिक्षण संस्था र समाजको निर्माण गर्नु स्थानीय सरकारको दायित्व पनि हो।मनोसामाजिक परामर्शका नाममा एक दिने तालिम वा कार्यशाला सञ्चालन गरेर अहिलेको समस्या समाधान हुँदैन।शिक्षक तथा विद्यार्थीसँग निरन्तर संवाद गर्ने संयन्त्र निर्माण गरी विद्यालय र समाजसँग प्रत्यक्ष जोडिएका समस्याहरू समाधान गर्न स्थानीय सरकारले तदारुकता देखाउनु जरुरी छ।

अन्तमा, कुनै पनि बालबालिकाले सामान्य विषयमा चित्त नबुझेर गलत बाटो रोज्नु र ज्यान गुमाउनु भनेको सिङ्गो समाजको असफलता हो।हामी सबै मिलेर बालबालिकालाई "तिमी असफल भए पनि हामी तिम्रो साथमा छौँ" भन्ने विश्वास दिलाउन सक्नुपर्छ। जीवनको मूल्य बुझाउने शिक्षा आजको सबैभन्दा ठुलो आवश्यकता हो। नत्र हामीले हाम्रा मुनाहरूलाई फुल्न नपाउँदै गुमाइरहनेछौँ।

(अस्वीकरणः म, शीर्षकमा उल्लेखित विषयको विज्ञ होइन।यो लेख मेरो व्यक्तिगत वेबसाइटमा प्रकाशनका लागि लेखिएकाले तथ्यगत तथा विषयगत कमजोरीहरू हुन सक्छन्) 

सन्दर्भ सामग्रीहरूः

https://nagariknews.nagariknetwork.com/opinion/199728-1577855400.html

https://gorkhapatraonline.com/news/118546

https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/suicide

भर्खरै माध्यमिक शिक्षा परीक्षा २०८० को नतिजा प्रकाशित भयो।सामुदायिक विद्यालयबाट परीक्षामा सहभागी ३५.७ प्रतिशत विद्यार्थीले मात्र ग्रेड प्राप्त गर्न सके।गणित, विज्ञान र अङ्ग्रेजी विषयको नतिजा कमजोर आयो।विगतका नतिजाहरु हेर्दा यो आश्चर्यजनक नभएपनि अङ्कलाई सबथोक मान्ने हाम्रा शिक्षाविदहरूका लागि गज्जबको खुराक प्राप्त हुने गरी नतिजा आयो। सुरुमै स्पष्ट पारिहालौं, यो ब्लगमा माध्यमिक शिक्षा परीक्षाको विश्लेषण गर्न खोजिएको छैन।नतिजा कमजोर आउनुको दोष अरुलाई थोपरेर पानी माथिको ओभानो बन्ने प्रयास पनि होइन।सायद म सँग पुरै नतिजाको विश्लेषण गर्न सक्ने क्षमता पनि छैन।मैले गर्न सक्ने वा गर्न प्रयास गर्ने भनेको आफ्ना अनुभवहरु सुनाउने मात्र हो।

जब नतिजा प्रकाशित भयो फेसबुकमा स्वघोषित विद्वानहरूका स्टाटस आउन थाले।विद्वानहरूका सन्तान सामुदायिक विद्यालयमा कतिले पढ्छन् मलाई जानकारी छैन तर यति विश्वास छ कि यिनिहरू आफूले विद्यालय शिक्षा पुरा गरेपछि सामुदायिक विद्यालय फर्केका छैनन्।वर्षभरी विद्यालयमा कस्तो पढाई भयो, यी विद्यालयमा को पढ्छन्, कस्तो सामाजिक धरातलबाट आउँछन् भन्ने हेक्का नभएकाहरु विश्लेषक बनेका छन्।रिपोर्टर्स क्लबमा आएर संस्थागत विद्यालयका मालिकले सामुदायिक विद्यालयको नतिजा विश्लेषण गरेको देख्दा उदेक लाग्छ।यो शिक्षक माथिको एकोहोरो आक्रमणले सामाजिक सञ्जालमा केही फलोअर्स बढ्लान्।पढ्न जान्ने नै हुनुहुन्छ खोजेर पढ्नुहोला, मनोविज्ञानको भाषामा यसलाई virtue signalling भनिन्छ।तथ्य बिर्सेर भिडलाई मनपर्ने शब्दहरु छानीछानी लेख्ने धन्दा।एकपटक सोच्नुहोला,यसो गर्दैगर्दा तपाईँले शिक्षक बन्न चाहने एउटा सानो जमातलाई झन् निराश बनाउन तर्फ लाग्नुभएको देखिन्छ।

जब गालीको वर्षा हुन थाल्यो,सबैभन्दा ठुलो आक्रमणमा सामुदायिक विद्यालयको जिम्मेवारी सम्हालेका प्रधानाध्यापकहरु पर्नुभयो।फेसबुकमा एकजना मित्रले लेखेको स्टाटसमा मैले कमेन्ट गरेपछि अर्का मित्रले सजग गराउनु भयो,यस्तो तरिकाले त प्रधानाध्यापकहरु डिप्रेशनमा जानसक्ने सम्भावना छ।अचम्म लाग्छ यस्तो अवस्था देखेर।यो गाली के का लागि?यो तुच्छ शब्द के का लागि?कुन शिक्षक होला जो आफ्नो विषयमा विद्यार्थीले राम्रो नतिजा ल्याएको हेर्न चाहदैन?कुन प्रधानाध्यापक होला जो आफ्ना विद्यार्थीको सबै विषयमा राम्रो ग्रेड आएको हेर्न चाहदैन?कम्तीमा यति बुझ्दिनुस् कि शिक्षक भन्दा पहिले हामी मान्छे हौं।हाम्रा पनि भावना छन्।कोही भर्खरै सेवा प्रवेश गरेका छन्।उत्प्रेरणा र प्रोत्साहन खोजेका छन्।लामो समयदेखि जो छन्,ऊनीहरूले पनि प्रयास गरेकै छन्।प्रयास गर्दागर्दै कमजोरी भए होलान्।तरिका मिलेको छैन होला।मिहिनेत पनि पुगेको छैन होला।स्रोत व्यवस्थापनमा ध्यान नपुगेको होला।लामो समय दरबन्दी खाली भए होलान् वा खाली बनाइयो पनि होला।विद्यार्थीलाई उत्प्रेरणा दिन सकिएन होला।तर शिक्षकको नियत माथि नै प्रश्न उठाउनु त सही छैन होला नि।प्रयास गर्दागर्दै नसकेको आफ्नै उदाहरण दिन्छु।परीक्षामा सहभागी भएका २९ जना विद्यार्थी मध्ये ९ जनाले ग्रेड प्राप्त गर्न सकेनन्।केही हदसम्म परीक्षा नजिकिदै गर्दा अनुमान पनि गरिएको थियो।पढाइमा कमजोर एकजना विद्यार्थीलाई अतिरिक्त कक्षामा उपस्थित नभएको देखेपछि मैले कारण सोधेँ।आमाले पैसा तिर्न नसक्ने भनेपछि कक्षामा आउन नसकेको जवाफ पाएँ।पैसा तिर्नु पर्दैन तर नियमित विद्यालय आउनुपर्छ भन्दा पनि विद्यार्थी नआएपछि अभिभावकलाई फोन गरेँ।उत्तर आयो,बिहान काम धेरै हुन्छ, पठाउन मिल्दैन।अझै एकपटक सम्झाउने प्रयास गरेको भए हुने रहेछ भन्ने लागेको छ।यस्ता धेरै उदाहरण छन् जहाँ कतै तरिका पुगेको छैन, कतै बुझाउन सकिएको छैन।

विद्वान विश्लेषकज्यूहरू,सार्वजनिक शिक्षा नै ध्वस्त पार्ने यहाँहरुको उद्देश्य हो भने मलाई केही भन्नु छैन।यी सार्वजनिक विद्यालय नै आवश्यक देख्नुभएको छैन भने पनि मलाई भन्नु केही छैन।हामी श्रमको सम्मान गर्छौं।हामीले तपाईँहरूकै जस्तो धन्दा गर्नु पर्दैन।केही न केही गरेर जीवन चलाउन सक्षम छौं।यति भन्दै गर्दा सामाजिक सञ्जालमा तथ्याङ्कहरू प्रस्तुत गर्नुहुने,सुधारका लागि आफ्नो अनुभवका आधारमा सझाव दिनुहुने मित्रहरू तथा आदरणीय गुरूहरू प्रति हामी अनुग्रहित छौं।हामीलाई धेरै कुरा सिक्नु छ।हजुरहरूबाट सिक्न चाहन्छौं।

शिक्षक मित्रहरू तथा प्रधानाध्यापकज्यूहरू,सामुदायिक विद्यालयमा नतिजा सुधार गर्न त्यति सजिलो छैन भन्ने कुरा हामी सबैलाई थाहा छ।तर सुधार्न कसैले सक्छ भने त्यो हामीले नै हो।समस्या कहाँ छ, सबैभन्दा राम्रोसँग हामीलाई नै थाहा छ।समाधान के हुन सक्छन्,धेरै हदसम्म त्यो पनि थाहा छ।जहाँ प्रयास पुगेको छैन त्यहाँ प्रयास गरौं।नतिजा राम्रो नआउँदा हामीले २/४ दिन गाली खान्छौं।यी गाली सम्राटहरू अब केही दिनमै हराउँछन्।नतिजा राम्रो नआउँदा सबैभन्दा मारमा पर्ने हाम्रै विद्यार्थी भाइबहिनीहरू हुन्।यी विद्यार्थीको बारेमा चिन्ता गर्ने र सुधार्ने हामीले नै हो।राज्यको नीति सुधार्न सकिँदैन होला तर विद्यालयको सिकाइ सुधार्न सकिन्छ।हामीलाई थाहा छ,यो परीक्षा प्रणाली बेकामे छ तर यो सुधार्ने ठाउँमा हामी छैनौं।जो सुधार्ने ठाउँमा पुगेका छन् ऊनीहरूलाई सुधार्नु नै छैन।नीतिका बारेमा पनि चिन्तन गरौंला तर अहिलेका लागि जस्तो परीक्षा प्रणाली छ त्यसैमा राम्रो नतिजा ल्याउने प्रयास गरौं।

अन्तमा, धेरै विद्यार्थी उत्तीर्ण हुँदा अनावश्यक प्रचारबाजी गर्ने र अलि थोरै विद्यार्थी उत्तीर्ण हुँदा निराश हुने काम दुबै ठिक छैनन् जस्तो लाग्छ।आज नतिजा राम्रो ल्याउन नसकेका विद्यालयलाई हामी आफैले होच्याउने काम बन्द गर्नुपर्छ।हाम्रो बीचमा अस्वस्थ प्रतिस्पर्धाको लागि ठाउँ दिनु हुँदैन।आज सबै राम्रो छ भनेर सँधै राम्रो नहुन सक्छ।बरु एकअर्कालाई सहयोग गरौं।जे गरेका छौं, त्यो हाम्रो काम हो।राज्यको सेवासुविधा लिएपछि सबैले इमान्दार प्रयास गर्नुपर्छ।आजलाई यत्ति नै।आफ्नो स्वास्थ्यको ख्याल गर्नुस्।अल्छी लागिहाल्यो भने विद्यार्थीको अनुहार सम्झिनुस् अनि जाँगर चलाउनुस्।आफ्नो काममा रमाउनुस्,सब ठिक हुन्छ।हामी सबैको जय होस्।

 When I was a kid, my father always brought a volleyball for me on his annual leave. Because of my volleyball skills at the time, I was a popular companion among many classmates. I wanted to play with my seniors on a full court but did not get the chance until I demonstrated the skills they were looking for. In my early teens, I was a first-team player in my village and a sought-after player at my school. In volleyball tournaments, I recall hearing my name called out by the crowd. We had much trouble traveling to the tournaments as a team. We had to sleep wrapped in hay and did not have enough money to buy decent food. However, the ecstasy I felt after winning was incredible. I cannot express how much joy the trophy brought me then. I recall every detail with great clarity. As a player, there were numerous difficulties but unimaginable fun and attachment. As a volleyball player, I cherished every moment of my life.

Life had to change. I had to continue my education. When I first arrived in Kathmandu in 2004, I attempted to join the Nepal Army as a Second Lieutenant. I was physically fit due to my hard work at volleyball practice. However, I was unsuccessful in the final stage of the recruitment process. The result broke my heart. I finished my B.Ed. and considered pursuing a job. Out of the blue, I joined a private English medium school. I made it through an academic year despite being a novice. The fantasy of becoming a national volleyball player and representing my country always haunted me. Doing an undesired job for survival was equivalent to capital punishment. I merely taught the students to push the sun down the hill all day. I cannot express how much I regretted not attempting the Second Lieutenant again. I regretted not having the patience to pursue my career as a player.

My life as a private school teacher was tedious. Academically I learned nothing significant. I sharpened my skills in spoken English, nonetheless. In 2015, I attempted the Teachers' Service Commission examination. I was selected as a Secondary English Teacher. My family members were not delighted to hear the news, but they also realized the importance of a permanent job. The first year of teaching in a government school was not satisfactory. A large number of students in the class often irritated me. At the beginning of 2016, I watched a video by Steve Jobs. (The text has been included in the grade XI English textbook now) In his speech, Steve says, "If today were the last day of my life, would I want to do what I am about to do today? Whenever the answer has been NO for too many days in a row, I know I need to change something". It changed my way of thinking. One fine morning, I said to myself, "I could not do what I loved, but I can love what I am doing". I relished the classes, and interacting with the students was exciting. My personal life was discussed with my students. I cannot say my story inspired them, but it made me happy. I went to class and powered up. I started preparing materials and writing reflections. I was loved and admired as a rejuvenated teacher and a cheerful human being.

Learning never ends. Academic life is always connected to learning, unlearning, and relearning. I learned to lose as a player. Learning to emerge from a loss was a big achievement. As a human being, it is not possible to win every time. Sports taught me courage and discipline. Failures in Army recruitment taught me to remain calm in times of distress. The early years of teaching contributed to a great change in my life. I must accept that teaching was an undesired career for me. It just landed on my plate. John C. Maxwell says, "Our decisions, not our conditions, determine our quality of life". I still want to know whether our life is determined by destiny or decisions.

Nevertheless, now, I am a rejuvenated teacher. I am in love with my work of teaching. I have regrets, but they are not powerful enough to take me away from this profession. I have already decided to move on. Regrets have turned into rejoicing, and complacency has turned into rejuvenation.

 

शैक्षिकसत्र २०८० को सुरुवात सँगै विद्यालय तहका सबै पाठ्यक्रम परिमार्जन कार्य सकिएको छ । अघिल्लो शैक्षिकसत्र देखि कक्षा १-३ को एकिकृत पाठ्यक्रम पूर्ण कार्यान्वयनमा गएको छ । कक्षा ४-८  को पाठ्यक्रमले विषयगत रुपमा एकरुपता पनि ल्याएको छ ।  कक्षा ४ देखि १० सम्म पाठ्यघण्टा ३२ र वार्षिक कार्यघण्टा १०२४ राखिएको छ । आन्तरिक मूल्याङ्कनको पक्ष बलियो बनाउन खोजिएको छ । विषयगत रुपमा केही भिन्नता भएपनि आन्तरिक मूल्याङ्कनले कक्षा सहभागिता र परियोजना कार्यलाई महत्वपूर्ण स्थान दिएको छ । त्रैमासिक परीक्षाको मूल्याङ्कनलाई आन्तरिक मूल्याङ्कनले समेटेको कारण यो शैक्षिकसत्र देखि वार्षिक परीक्षाको नतिजा प्रकाशन गर्दा १०/२०/६० प्रतिशतको हिसाब गर्ने झन्झट पनि हटेको छ ।

पाठ्यक्रमले शिक्षकलाई शिक्षण सिकाइ क्रियाकलाप सञ्चालन गर्ने बाटो देखाउने काम गर्छ । पाठ्यक्रम बिद् हिल्डा टाबाले पाठ्यक्रमलाई शिक्षण सिकाइको योजना भनेर परिभाषित गरेकी छन् । विद्यार्थीहरुमा पाठ्यक्रममा उल्लेख भएका सक्षमताहरु हासिल गराउन सहयोग पुगोस् भनेर पाठ्यक्रममा आधारित रहेर पाठ्यपुस्तक लेखिन्छन् । पाठ्यक्रमले पाठ्यपुस्तकको लेखनको बाटो पनि देखाउने रहेछ । तर शैक्षिकसत्र २०८० देखि लागु हुने पाठ्यक्रमले धेरै क्षेत्रमा शिक्षकलाई बाटो देखाउन चुकेको छ ।

राष्ट्रिय शिक्षा नीति २०७६ ले शिक्षित, सभ्य र सक्षम जनशक्ति, सामाजिक न्याय, रुपान्तरण र समृद्धि भन्ने दुरदृष्टि राखेको छ भने सबै तहको शिक्षालाई प्रतिस्पर्धी, प्रविधिमैत्री, रोजगारमुलक र उत्पादनमुखी बनाई देशको आवश्यकता अनुरुपको मानव संशाधन विकास गर्ने लक्ष्य लिएको छ । राज्यको नीति पढ्दै जादा खासै खोट लाउने ठाँउ भेटिदैन । तर यो नीतिसँग पाठ्यक्रम पटक्कै मेल खाँदैन । राष्ट्रिय शिक्षा नीतिले राखेको लक्ष्यमा प्रतिस्पर्धी शब्द राखिएको छ । यसको अर्थ विद्यालय शिक्षा पुरा गरेका विद्यार्थीहरु विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्षम हुनेछन् । तर पाठ्यक्रमले विद्यार्थीलाई उसको रुचीको क्षेत्र छान्न दिएर त्यसको आधारमा मूल्याङ्कन गर्दैन । उदाहरणको लागि आधारभुत तहको एउटा विद्यार्थी कुनै खेलमा रुची राख्दछ तर अन्य क्षेत्रमा त्यति ध्यान दिदैन । हाम्रो पाठ्यक्रमले त्यो विद्यार्थीले खेलमा देखाएको रुचीलाई सम्बोधन गर्ने बाटो देखाउन सकेको छैन । खेल जस्तै अन्य क्षमता भएका विद्यार्थीहरुलाई अवसर दिने क्रियाकलापहरुको कल्पना नै गरेको देखिदैन । प्रतिभा प्रस्फुटनको लागि विद्यालयले सामाग्री किन्न सक्दैन र राज्यले लगानी गर्दैन । प्रतिभावान् विद्यार्थीहरुले जसरी पनि अङ्ग्रेजी जान्नै पर्छ, गणितका हिसाब गर्नै पर्छ अनि विज्ञानका शुत्र घोक्नै पर्छ । जसोतसो विद्यालय तह पुरा गरेर आफ्नो रुची अनुसार खेलकुदमै लाग्यो उसले विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने खेलाडी क्रिस्टियानो रोनाल्डोको छोरा हो । युरोपका कुनै विद्यार्थीलाई विद्यालयले दिएको अवसर र वातावरण हाम्रो विद्यालयको वातावरणमा तुलना नै हुन सक्दैन । हाम्रो पाठ्यक्रमले खेलकुद, सङ्गीत, चित्रकला जस्ता क्षेत्रलाई अतिरिक्त क्रियाकलाप भनेको छ । यी क्षेत्रहरु सबै विद्यार्थीका लागि अतिरिक्त क्रियाकलाप नै हुन्  भनेर ठोकुवा गर्न मिल्छ ? कसैको लागि सङ्गीत मूख्य क्रियाकलाप हुन सक्दैन र ?  विद्यार्थीका क्षमता चिनेर तदनुरुपको वातावरण ,स्रोत साधन र मूल्याङ्कनको अवसर  दिनको लागि हाम्रो पाठ्यक्रम ले बाटो देखाउन चुकेको छ ।

अरु तिन वटा शब्द छन् प्रविधिमैत्री, रोजगारमुलक र उत्पादनमुखी । नीतिले विद्यार्थीलाई प्रविधिमैत्री बनाउने लक्ष्य राख्छ तर पाठ्यक्रमले कक्षा ६ देखि ८ सम्म कम्प्युटर विषय पढाउन मिल्दैन भन्छ । विज्ञान तथा प्रविधि भनेर सुचना तथा सञ्चार प्रविधिको लागि जम्मा ३० कार्यघण्टाको समय दिइएको छ । यति समयमा सिकाइ सिप, प्राविधिक साक्षरता सिप र सूचना साक्षरता सिप जस्ता व्यवहारकुशल सिप सिकाउन कति सम्भव होला । विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्नको लागि विद्यालय तह पुरा गरेका विद्यार्थीलाई यति सिकाइले कसरी सम्भव होला ? अर्को अति महत्वपूर्ण शब्द छ रोजगारमुलक । यसो बिचार गर्नुस् त यो पाठ्यक्रमका सक्षमताहरु प्राप्त गरेर विद्यार्थीले रोजगारी सिर्जना गर्न सक्छ ? यो पाठ्यक्रमले उद्यमलाई प्रेरित गर्छ ? रोजगारमुलक भनेको जागिर खान सक्ने मात्र त पक्कै होइन होला । रोजगारको सिर्जना गर्न सक्ने बाटो यो पाठ्यक्रमका कुनै विषयले देखाएको छैन । पेशा व्यवसाय र प्रविधि शिक्षा विषय हटाएर झन् नीति सँग नमिल्ने अभ्यास गरिएको छ । उत्पादनमुखी बाटोमा पाठ्यक्रमले छेउटुप्पो छुन सकेको पनि देखिदैन ।

पाठ्यक्रम कार्यान्वयन गर्ने शिक्षकले हो । पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले तयार पारेको पाठ्यक्रम देशभर उस्तै तरिकाले कार्यान्वयन हुन सक्ने सम्भावना हुँदैन । संघीयतालाई बिकेन्द्रिकरणको उच्चतम अभ्यास भन्ने तर व्यवहारमा भने प्रदेश सरकारलाई एउटा विषयको पनि पाठ्यक्रम तयार गर्न नदिने अनौठो अभ्यास नेपालमा छ । पाठ्यक्रमको धेरै हिस्सा त विद्यालयमा नै तयार हुनुपर्ने हो तर विद्यालयका आवश्यकता, शिक्षकका बिचार र विद्यार्थीका रुचीहरु पाठ्यक्रम निर्माणका क्रममा समेट्ने अभ्यास देखिएको छैन । स्थानिय पाठ्यक्रमले केही हदसम्म यो अबस्थाको सम्बोधन गर्न सक्थ्यो । रोजगारमुलक र उत्पादनमुखी पाठ्यक्रम कुनै स्थानीय सरकारले बनाएको मैले देखेको छैन । आफ्नो पालिकाको परिचय दिने बाहेक विद्यार्थीका प्रतिभालाई स्थान दिने विषयमा स्थानीय पाठ्यक्रम पनि चुकेको छ । यी सबै समस्याहरुलाई समाधान गर्ने प्रयास गर्दै शिक्षकको पाटोबाट गर्नुपर्ने धेरै छन् । पाठ्यक्रमले नदेखाएको बाटो अब शिक्षकले खोज्न जरुरी छ । समाज र देशलाई योगदान दिन सक्ने शिक्षाको राष्ट्रिय उद्देश्यले बोकेको भावनालाई प्रतिनिधित्व गर्ने नागरिक तयार पार्न सबै शिक्षक कम्मर कसेर लाग्नुपर्छ।

 

 

यहाँ उपस्थित अत्यन्तै निष्ठावान्, समाजसेवी, बौद्दिक व्यक्तित्व, विकासका सम्बाहक, हामी सबैका मुटुका ढुकढुकी तथा अभिभावक (मिल्ने नमिल्ने अरु धेरै विशेषण) आदरणीय व्यक्तित्व श्री ... लाई प्रमुख अतिथिको आसन ग्रहण गरिदिनु हुन हार्दिक अनुरोध गर्दछु । औपचारिक कार्यक्रमहरुमा कार्यक्रम सञ्चालकले यस्ता अनेक विशेषणहरु सहित आसन ग्रहण गराएको हामीले सुन्दै देख्दै आएको कुरा हो । विशेष अतिथि, विशिष्ट अतिथि, अतिथिहरु हुँदै यो क्रम यति छोटोमा सकिदैन ।  कोही छुटेमा कार्यक्रम चल्दै गर्दा आयोजक मध्येको कोही आएर कानेखुसी गर्छन् अनि यो क्रम कहिलेकाहिँ कार्यक्रम सकिने बेलासम्म पनि चलिरहन्छ । आसन ग्रहणको लम्बेतान सूची सकिएपछि भाषणको क्रममा अर्को लम्बेतान सम्बोधन सुरु हुन्छ । यस कार्यक्रमका अध्यक्षज्यू, मलाई अत्यन्तै माया गर्ने र सदैव हौसला प्रदान गर्ने आदरणीय व्यक्तित्व, यस कार्यक्रमका प्रमुख अतिथि श्री ... विषेश अतिथि .... विशिष्ट अतिथि.. (सूची लामो नै हुन्छ) लगायत सम्पूर्णमा नमस्कार । कार्यक्रम उद्घाटन, राष्ट्रिय गान, मौन धारण, स्वागत मन्तव्य हुँदै अतिथिका भाषण बल्ल सुरु हुन्छन् । घन्टौं सम्म मन्तव्यको क्रम चलिरहन्छ र हाम्रा धेरैजसो पट्यारलाग्दा औपचारिक कार्यक्रमहरु सकिन्छन् ।

प्रशंसा कि चाटुकारिता?

समाजमा निश्वार्थ भावनाले अतुलनीय योगदान दिएका धेरै व्यक्तिहरु हुन्छन् । उनीहरुको प्रशंसा विश्वका जुनसुकै ठाँउमा गर्ने गरेको पाइन्छ । यस्ता विविध विषयमा औपचारिक कार्यक्रम जरुरी पनि छन् । केही समय अगाडि गड अफ साइट भनेर चिनिने नेपाली नेत्र चिकित्सक सन्दुक रुइतलाई प्रतिष्ठित इशा अवार्ड प्रदान गरिएको कार्यक्रममा बहराइनका उच्चपदस्थ व्यक्तित्वहरु उपस्थित थिए । त्यहाँ कसैले दुई -चार वाक्य भन्दा लामो सम्बोधन गरेको सुनिएन । पट्यारलाग्दा विना प्रसंगका भाषण गरेको पनि सुनिएन । हाम्रो चलन त्यो कार्यक्रम भन्दा धेरै भिन्न हुन्छन् । नेपालमा किसानलाई बीउ वितरण गर्ने कार्यक्रमहरुमा इशा अवार्ड प्रदान गर्ने कार्यक्रम भन्दा धेरै अतिथि हुन्छन् । कहिलेकाहीँ सहभागी भन्दा अतिथि धेरै हुन्छन् । धेरैजसोका लामा भाषण त पक्कै हुन्छन्। कार्यक्रम आयोजकले अतिथिहरुका विषयमा प्रयोग गर्ने शब्दहरुमा चापलुसी प्रष्ट झल्किन्छ । व्यक्तिको योगदान अनुसारको प्रशंसा गरिनु गतल हो जस्तो लाग्दैन तर हाम्रा अधिकांश औपचारिक कार्यक्रमहरुमा अति अशोभनीय चापलुसी देखिन्छ ।

भाषणः झेल्नै मुस्किल

भाषण नै नगर्ने वा औपचारिक कार्यक्रममा भाग नै नलिने त म पनि होइन । कहिलेकाहीँ मञ्चमा आसन ग्रहण गर्नुपरेको पनि छ । सकेसम्म मलाई मन्तव्य दिने पालोमा नराख्नुस् भनेर आफै अनुरोध पनि गर्छु । जहाँ बोल्नै पर्ने छ वा आफ्नो बिचारले केही अर्थ राख्छ, त्यहाँ समय मागेर छोटकरीमा बोल्छु । मैले सम्बोधनमा कहिल्यै धेरै समय खर्च गर्दिन । तर कतिपयलाई मेरो शैली अप्रिय पनि लाग्ने रहेछ । मलाई फलानोले अपमान गर्यो, सम्बोधन गरेन भनेको पनि सुनियो । विद्यालयको वार्षिकोत्सवमा सकेसम्म छोटकरीमा वार्षिक प्रतिबेदन प्रस्तुत गर्दा पनि करिब २०/२५ मिनेट लाग्ने रहेछ । विद्यालयका वर्षभरीका क्रियाकलाप र मञ्चमा आसिन व्यक्तिहरु अभिभावकहरुलाई केही सुनाउनै पर्ने कुराहरु राख्दा करिब १ घन्टा समय लाग्ने रहेछ । बोल्दै गर्दा विद्यार्थी र अभिभावकहरुको अनुहारमा अब त टुङ्ग्याए हुन्थ्यो भन्ने भाव प्रष्ट देखिन्छ। कतिपय कुरा महत्वपूर्ण नै भएपनि मान्छेको सुन्न सक्ने समयको सीमा हुने रहेछ । प्रतिबेदन प्रस्तुत गर्नुको सट्टा प्रिन्ट गरेर केही प्रति वितरण गर्दा मन्तव्य छोटो हुने र अभिभावकसँग अन्तरक्रिया गर्ने समय पाइने भएकोले आगामी वर्षदेखि मन्तव्यको लागि समय अत्यन्तै कम राख्ने निष्कर्षमा पुगेको छु । आफु सहभागी हुने हरेक कार्यक्रममा सोचिरहेको हुन्छु, एकोहोरो भाषण पट्यारलाग्दो नै हुन्छ । लामो भाषण सुन्न सबैलाई सकस नै भएको देखिन्छ । उठेर हिड्न अति नै अभद्र देखिने भएर मात्र धेरैले सुनेको जस्तो देखिन्छ । धार्मिक प्रवचनको विषयमा मेरो खासै अनुभव छैन । जस्तो भावभङ्गी देखिन्छ त्यही प्रकारको रुची त पक्कै पनि रहन्न होला । कतिपय व्यक्तिहरुको अनौठो वाकपटुता हुने भएकोले तुलनात्मक रुपमा अलि लामो समय ध्यानपूर्वक सुन्ने श्रोताहरु पनि देखिन्छन् । ब्यानरमा अन्तरक्रिया लेखेर भाषण मात्र गर्ने अनौठा कार्यक्रममा असन्तुष्टि त देखिन्छन् तर खुलेर कसैले प्रश्न उठाएको मैले देखेको छैन । समग्रमा भाषणहरु झेल्न मुस्किल नै हुन्छ ।

एकोहोरो भाषण होइन अर्थपूर्ण छलफल र बहस

औपचारिक कार्यक्रमका सञ्चालकको सकस आसन ग्रहणमा आएर टुङ्गिदैन । धेरैजसो अतिथिहरु आफ्नो पालो त कुरिरहेका हुन्छन् तर सुरुमा कसले बोल्ने ? मेरो पालो अहिले नै पो आइसक्यो? अपमान भयो । पोर्टफोलियो मिलेन । बिचरा कार्यक्रम सञ्चालकलाई आपत पर्छ । सबैलाई आसन ग्रहण अगाडि र बोल्ने पालो पछाडि चाहिएको छ । मञ्चमा बस्न पाए खादा मालाले गला छोप्न पाए आफुलाई ठुलो मान्छे सम्झिने भ्रम चिर्न सजिलो छैन । छलफल र बहसको सुरुवात गर्न त्यति सजिलो पनि छैन किनभने हामी औपचारिकतामा बानी परेका छौं ।

मन्तव्य अर्थात मनको बिचार प्रस्तुत गर्नु । कुनै पनि कार्यक्रममा उपस्थित सबै सहभागीका बिचारहरुलाई उत्तिकै स्थान दिइनुपर्छ । सबैका कुराहरु सुनिनु पर्छ । मञ्चमा बस्नेको बिचार दर्जनौं पटक एकोहोरो रटान भएपनि सुन्नै पर्ने तर भुँइमा बस्नेले बोल्नै नपाउने प्रबृति न त शोभनीय देखिन्छ न उपलब्धिमुलक नै हुन्छ । बहस र छलफल कतिपय अबस्थामा अलि चर्कै हुन पनि सक्लान् तर कम्तिमा सबैको बिचारको सम्मान भने पक्कै हुन्छ ।

राज्यका जिम्मेवार निकायमा रहेर काम गर्नेहरुको दिनचर्या हेर्दा नै प्रष्ट हुन्छ कि उनीहरुको दैनिकी त्यही आसन ग्रहण र मन्तव्य मै सकिएको छ । दैनिक जसो औपचारिक कार्यक्रम हुन्छन् । छलफल बिरलै हुन्छन् तर भाषण त हुन्छन् नै । निर्वाचनको बेला हरेक मतदाताको घरघरमा पुग्न भ्याउने जनप्रतिनिधिहरुले जनताको समस्या सुन्ने फुर्सद पाएको देखिदैन । यस्ता औपचारिक कार्यक्रम मात्र घटाउने हो भने जनप्रतिनिधि टोलटोलमा पुगेर जनताका गुनासा सुन्थे होला, खेतबारीमा किसानका दुखसुख बुझ्ने प्रयास गर्थे होला अनि  चमत्कार नै भएछ भने विद्यालयमा आएर शिक्षक र विद्यार्थीका कुरा सुन्ने फुर्सद पनि पाउँथे होला । हतारहतार गरिने अनुगमन भन्दा सुपरिबेक्षण र पृष्ठपोषणका कार्यक्रमहरुको लागि समय पाइन्थ्यो होला ।

ठुला मान्छे मात्र होइन हामी पनि कम त कहाँ छौं र ? जन्मदिन, बिहे, ब्रतबन्ध, पास्नी, गुन्यु चोली, वैवाहिक वर्षगाँठ जस्ता पारिवारिक कार्यक्रममा पनि हामीलाई सकेसम्म मन्त्री नत्र पालिका प्रमुखसम्मको व्यक्ति त बोलाउनु नै छ । पसल सुरु गर्दा रिबन काट्न, सहकारीको साधारण सभामा भाषण गर्न, घरयासी झगडा मिलाउन, विद्यालयमा छात्रबृत्ति वितरण गर्न जस्ता धेरै कार्यक्रममा बोलाएर हामीले कति समय बर्बाद गरियो यसको निर्मम समीक्षा हुन जरुरी छ । ठुलै मान्छे नबोलाए छिमेकी र साथीभाईले मेरो इज्जत नै गर्दैनन् भन्ने हाम्रो मानसिकता पनि ठुला मान्छेको अतिथि मेनिया भन्दा कम विकृत कहाँ छ र ?

एउटा चाइनिज उखान छ मान्छेले बुझ्नका लागि होइन जवाफ दिनका लागि मात्र ध्यान दिएर सुन्छ । कुनै पनि कार्यक्रममा कसैलाई सुन्नको लागि मात्र होइन सुनेर प्रतिक्रिया दिने अवसर नदिने हो भने यस्ता कार्यक्रम अर्थहिन हुन्छन् । नेपालमा धेरैजसो ठुला मान्छेहरुको शैली गज्जबको छ । आफुले बोलेर सक्ने अनि मलाई अर्को कार्यक्रममा जानुपर्यो भनेर बीचैमा निस्किने । सुन्ने फुर्सद नै छैन, र सायद आलोचना सुन्ने हिम्मत र धीरता पनि छैन ।

औपचारिक कार्यक्रमको आवश्यकता नै छैन भन्ने आशयको डिस्कोर्ष मैले सुरु गर्न खोजेको होइन । औपचारिक विधिबाट कार्यक्रम गर्दा सहभागीहरु व्यवस्थित हुन्छन् र भद्रगोलको अवस्था सिर्जना हुँदैन । तर हामीले गर्ने औपचारिक कार्यक्रमहरुको कोर्ष करेक्सन भने अत्यन्तै जरुरी छ । एकोहोरो भाषणको चक्र तोडेर सहभागितामुलक छलफल सुरु गर्न ढिलो गर्नु हुँदैन । पाँच वर्ष जनताको लागि काम गर्नु भनेर पठाएका जनप्रतिनिधिलाई प्रश्न गर्ने कार्यक्रम गरौं । विद्यार्थीको सिकाइ सुधार्न विद्यालयमा नै बसेर छलफल गरौं । जनप्रतिनिधि र विज्ञको उपस्थितिमा विद्यार्थिको नतिजा किन कमजोर भयो भनेर शिक्षक, विद्यार्थी र अभिभावकको बीचमा अन्तरक्रिया गरौं । कर्मचारीहरु के कारणले आलोचित छन् केलाउने प्रयास गरौं । सेवाग्राहीको प्रतिक्रिया लिने गरौं र सकरात्मक सुझावहरुलाई ग्रहण गरौं । यसो गर्दा हाम्रो आलोचनात्मक चेतको पनि विकास हुन्छ । त्यसैले सबै क्षेत्रमा धेरै औपचारिक कार्यक्रम र भाषणभन्दा अर्थपूर्ण छलफल र बहसहरु जरुरी छन् ।

देशका नाम चलेका शिक्षाबिदहरुले सामुदायिक विद्यालय सुधार गर्न दिएका अर्ति उपदेशले दैनिक जसो सामाजिक सञ्जालमा स्थान पाउछन् । उनीहरुले पटकपटक भन्ने गरेका छन् कि प्रधानाध्यापकले चाहेमा सुधार गर्न सक्छन् । सामुदायिक विद्यालय सुधार्ने जिम्मा प्रधानाध्यापककै हो ? सुधार्न नचाहने को होला ? बिगारेको भनेर बदनाम हुन चाहने पनि छन् र ? सुधार्न नचाहने तर जिम्मेवारी नछोड्नेलाई हटाउन कसले रोकेको होला ? सुधार्न चाहनेहरुले कस्ता समस्याहरुसंग जुधिरहेका छन् ? यस्ता अनेक प्रश्नहरु छन् । 

सामुदायिक विद्यालय सुधार्ने जिम्मा कसको हो ?

सामुदायिक विद्यालयको अपनत्वका विषयमा अनेक सवाल जवाफ भएका पाइन्छन् । एकले अर्कोलाई दोष लाएर उम्किने परिपाटी पनि चर्कै छ । विद्यालय व्यवस्थापन समितिलाई जिम्मा दिएर सरकार चुप लागेर बसेको छ । तर विद्यालय व्यवस्थापन समितिको तामझाम अधिकांश विद्यालयमा समिति गठन गर्ने दिनमा मात्रै 

सिमित भएको देखिन्छ । विद्यालय व्यवस्थापन समिति गठन गर्ने दिनसम्म "हामी सुधार्छौं विद्यालय" भनेर कम्मर कसेका सदस्यहरु एक महिना बित्न नपाउदै भन्न थाल्छन् "हामीले गर्ने त केही काम नै रहेनछ सबै जिम्मेवारी प्रधानाध्यापककै रहेछ" । अब प्रधानाध्यापकले कसैलाई जिम्मा दिने ठाँउ देख्दैन र छैन । मूख्यरुपमा विद्यालयको प्रशासनिक र शैक्षिक सुधार गर्ने जिम्मा प्रधानाध्यापककै हो । सामान्य प्रशासनिक सुधार गर्न त्यति धेरै दुख गर्नु पनि पर्दैन । शिक्षकलाई समय पालना गराउने, कार्यालयको अभिलेख चुस्त राख्ने, जुनसुकै काम गर्दा आफु अगाडि सर्ने, विद्यालयको सरसफाईमा ध्यान दिने र विद्यार्थीका आवश्यकता र चाहनालाई सम्बोधन गर्ने प्रयास गरेमा मात्र पनि विद्यालयमा धेरै सुधार हुन सक्छ। विद्यालय सुधारकै लागि विद्यालय सुधार योजना निर्माण र कार्यान्वयन गर्ने (धेरै विद्यालयमा सुधारको उद्देश्य राखेर बनाएको देखिदैन), वार्षिक समिक्षा गर्ने, कार्यालय समय भन्दा केही थप समय विद्यालयका लागि दिने र आर्थिक पारदर्शीता कायम गर्ने कार्यहरु गरेमा मात्र पनि विद्यालय धेरै हदसम्म सुधार हुनसक्छ। यसो भन्दै गर्दा ख्याल गर्नुपर्ने कुरा के छ भने धेरै नै समय विद्यालयलाई दियो भने प्रधानाध्यापकलाई सुकुम्बासी भन्छन्। त्यो पनि सहनु पर्छ । समय दिनु मात्र पर्याप्त चाइ अबस्य होइन । शैक्षिक सुधारका लागि त प्रधानाध्यापकले योजना मात्र बनाउन सक्छ । कार्यान्वयन गराउने जिम्मा पनि उसैको हो तर सबै कक्षामा आफै अध्यापन गर्नु असम्भव हुने नै भयो । यस अर्थमा शैक्षिक सुधारको जिम्मा प्रधानाध्यापकको भन्दा बढी शिक्षककै देखिन्छ। विद्यालयमा भवन अपर्याप्त छन् र कक्षाकोठामा सामाग्रीहरुको अभाव छ भने विद्यालय सञ्चालन गर्न कठिनाई हुन्छ। यस्तो अबस्थामा व्यवस्थापन समितिको भूमिका मुख्य रहन्छ । शिक्षा नियमावली २०५९ को परिच्छेद ६ नियम २५ मा विद्यालय व्यवस्थापन समितिका काम कर्तव्य र अधिकार मध्ये क र ख मा विद्यालय सञ्चालन, रेखदेख, निरीक्षण र व्यवस्थापन गर्ने तथा विद्यालयका लागि चाहिने आर्थिक स्रोत जुटाउने भनिएको छ । यसको अर्थ यी कामहरुमा प्रधानाध्यापकको सक्रियता कम गर्न खोजिएको छ । विद्यालयको प्रशासनिक कार्यका अतिरिक्त विद्यालय व्यवस्थापन समितिको कार्य समेत प्रधानाध्यापकले गर्नुपर्दा कार्यभार झनै थपिएको छ । अन्य कुराहरुको जानकारी नभएपनि विद्यालय व्यवस्थापन समितिका सदस्यहरुलाई शिक्षा नियमावली २०५९ को नियम २५ (२) को विद्यालय व्यवस्थापन समितिले आफ्नो अधिकार मध्ये आवश्यकताअनुसार केही अधिकार व्यवस्थापन समितको सदस्य सचिवलाई प्रत्यायोजन गर्न सक्नेछ भन्ने व्यवस्थाको बारेमा भने जानकारी छ । आफ्नो फाइदाको लागि यही नियमको सहारा लिने प्रधानाध्यापकहरु नभएका भने होइनन् । यी सबै पक्षहरुलाई हेर्दा विद्यालयको सुधार गर्नमा सबै सरोकारवालाहरु जिम्मेवार हुनुपर्ने देखिएपनि राम्रो हुँदा जस लिन हानाथाप गर्ने र नराम्रो हुँदा प्रधानाध्यापकको टाउकोमा दोष थोपर्ने चलन रहेको धेरै प्रधानाध्यापकहरुको निष्कर्श छ ।

आधारभुत सुधार नै कठिन

प्रधानाध्यापकले चाहेर विद्यालय सुध्रेका छन् तर  बिगार्न चाहने प्रधानाध्यापक पनि छन् र ? अबस्य छैनन् वा अत्यन्तै कम होलान्। सुधार्ने चाहना धेरैको छ । अवरोधहरु के छन् भनेर एकिनका साथ सबैलाई मिल्ने कुराहरु लेख्न सम्भव नहोला र लेखेका कुराहरु सबैको लागि उपयुक्त पनि नहोलान् । आफ्नो करिब ५ वर्षको अनुभव र प्रधानाध्यापकहरुसंगको अनौपचारिक छलफलहरुको आधारमा भन्दैछु, सामुदायिक विद्यालय सुधार्ने चाहना मात्र राखेर सुधार सम्भव छैन । विद्यालयमा शिक्षकलाई समय पालना गर्ने बनाउन नै कतिपय प्रधानाध्यापकहरुलाई फलामको चिउरा चपाउनु सरह भएको सुनिन्छ । बिद्वानहरु भन्छन्, मान्छेले तीनवटा कामको लागि जन्मजात प्रतिभावान् हुन जरुरी छैनः समय पालना गर्न, सकरात्मक सोच्न र आफुले सिक्न बाकी रहेका कुराहरु थाहा पाउन। त्यही साधारण लाग्ने समय पालना धेरैको टाउको दुखाइ बनिरहेको छ । कम्तिमा १० बज्नुभन्दा अगाडि विद्यालय आउने र ४ बजेसम्म काम गर्नुपर्ने कुरा कसैले भन्नुपर्ने कुरा नै होइनन् । यस्तो अबस्थामा प्रधानाध्यापकहरुलाई बोल्दा शत्रु कमाइने नबोल्दा इज्जत गुमाइने (मेरा गुरु हेमराज काफ्लेका शब्दहरु परिमार्जन गरिएको) भने जस्तै भएको छ । व्यक्तिगत रुपमा मलाई पनि यो समस्या समाधान गर्न अलि कडा कदम नै चाल्नु परेको सम्झना छ । मेरो पिरियड सकियो म अब घर जान्छु भन्ने खालका अचम्मका चलन विद्यालयमा म आफैले देखेको हो । धेरै साथीहरुले आजका दिनसम्म पनि यस्ता समस्याहरु समाधान गर्नै नसकेको सुनाउनुहुन्छ । एकजना साथीको अनुभव झन् रमाइलो छ । वहाँको विद्यालयमा कार्यरत एकजना शिक्षक ११ बजे आउनुभएछ । वहाँले ढिलो आउने शिक्षकलाई "धेरै पटक यस्तो भयो आज तपाइँको आधा दिन बिदा कट्टी हुन्छ " भन्नुभएछ । अब हाजिर कापीमा बिदा त जनाइसकियो  किन कक्षामा जानु भनेर शिक्षक १ बजेपछि मात्र कक्षामा जानुभयो । २ घण्टा मेरो बिदाको समय हो भनेर अफिस मै बस्नुभयो । यो मानसिकता कसरी सुधार्ने भन्ने प्रश्नको उत्तर मैले दिन सकिन । शिक्षकहरुको सकरात्मक सोच बिना विद्यालयको सिकाइ उपलब्धि सुधार गर्न सम्भव छैन। यसमा धेरैको बिमत्ति नहोला । तर दिनमा एकचोटी पात्रोमा रातो खोज्दै बस्नेले बोलीमा जतिसुकै सकरात्मकता देखाए पनि व्यवहारमा नकरात्मकता झल्किन समय लाग्दैन । स्थानीय प्रधानाध्यापकलाई त आफ्नै समय व्यवस्थापन गर्नै कठिन भएको अनुभव छ । बिहे ब्रतबन्ध मलामी आदी त कतिपय बिदा लिनै पर्ने अबस्थाहरु पनि आउलान् । बिभिन्न कार्यक्रमहरुमा आतिथ्य ग्रहण गर्न आउने अनुरोध समेत स्वीकार गर्ने हो भने सेलिब्रेटी बन्न सकिएला विद्यालय सुधार्न सकिदैन भन्ने धेरैलाई थाहा छ । सबै चाहिन्छन् मन राख्दिनै पर्यो भन्ने बाध्यता पनि होला । 

आर्थिक पक्ष झन् कठिन

यस्तै अबस्था भए किन मरिहत्ते गर्छन् त ?